ISPA

ISPA (ang. Instrument for Structural Policies for Pre-Accession) był jednym z trzech (razem z Phare i Sapard) przedakcesyjnych instrumentów pomocy Unii Europejskiej dla dziesięciu państw kandydujących. W okresie 2000-2003 budżet ISPA wyniósł 1,040 mld euro rocznie, z czego Polsce przysługiwało od 30 do 37 proc. tej kwoty, czyli średnio ok. 348 mln euro. Podział środków oparty był o następujące kryteria: liczba ludności, wielkość PKB na głowę mieszkańca liczonego według parytetu siły nabywczej oraz powierzchnia kraju. Po wejściu Polski do Unii Europejskiej, program ISPA został zastąpiony przez Fundusz Spójności.

Z chwilą przystąpienia Polski do Unii Europejskiej, zgodnie z załącznikiem II do Traktatu Akcesyjnego, wszystkie projekty, które były przedmiotem decyzji Komisji w sprawie pomocy na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1267/99 ustanawiającego Instrument Przedakcesyjnej Polityki Strukturalnej, a które nie zostały ukończone, będą realizowane w ramach działającego na zbliżonych zasadach Funduszu Spójności.

Cele ISPA

Podstawowym celem funduszu ISPA jest wsparcie krajów kandydujących w zakresie społecznej i gospodarczej spójności poprzez współfinansowanie dużych projektów inwestycyjnych w sektorze środowiska i transportu.

Wsparcie finansowe funduszu ISPA obejmuje w szczególności:

• w obszarze środowiska: wspieranie przedsięwzięć umożliwiających krajom beneficjentom dostosowanie się do wspólnotowego prawa ochrony środowiska oraz do celów Partnerstwa dla Członkostwa;
• w obszarze transportu: wspieranie zrównoważonych przewozów, a w szczególności przedsięwzięć, które wchodzą w skład projektów o wspólnym interesie. Umożliwi to krajom beneficjentom dostosowanie się do celów Partnerstwa dla Członkostwa, co obejmuje stworzenie połączeń sieci krajowej z transeuropejską oraz umożliwia ujednolicenie warunków wykorzystania tych sieci.

Koordynacja i monitorowanie

Za koordynację i monitorowanie wdrażania ISPA odpowiada Narodowy Koordynator ISPA. Od dnia 1 sierpnia 2003 r. funkcję Narodowego Koordynatora ISPA pełni Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej.

Obsługę Narodowego Koordynatora ISPA zapewnia Departament Koordynacji Funduszu Spójności w Ministerstwie Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej. Sekretariat Komitetu Monitorującego ISPA znajduje się w ww. Departamencie.

Zarządzanie finansowe

Odpowiedzialność za zarządzanie przepływami środków finansowych z Unii Europejskiej należy do Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Finansów, który pełni funkcję Krajowego Urzędnika Zatwierdzającego (KUZ). KUZ zapewnia również płynność i właściwy przepływ środków finansowych do beneficjenta końcowego, a także koordynację procesu tworzenia systemu zarządzania i kontroli finansowej środków finansowych pochodzących z Unii Europejskiej i środków budżetowych przeznaczonych na współfinansowanie projektów ISPA.

Obsługę KUZ zapewnia Departament Obsługi Funduszy Pomocowych Ministerstwa Finansów, pełniący jednocześnie rolę Narodowego Funduszu. Departament Obsługi Funduszy Pomocowych realizując swoje zadania współpracuje z odpowiednimi Departamentami Ministerstwa Finansów, Narodowego Koordynatora ISPA, Sektorowych Pełnomocników ds. Realizacji Projektów ISPA (Ministerstwo Środowiska i Ministerstwo Infrastruktury) oraz Jednostkami Wdrażającymi.

Wdrażanie

• Sektorowy Pełnomocnik ds. Realizacji Projektów ISPA

  Wysocy rangą urzędnicy z Ministerstwa Środowiska oraz z Ministerstwa Infrastruktury zostają powołani jako Sektorowi Pełnomocnicy ds. Realizacji Projektów ISPA odpowiednio dla sektora środowiska i transportu. Sektorowy Pełnomocnik ds. Realizacji Projektów ISPA powoływany jest przez Narodowego Koordynatora ISPA na wniosek właściwego ministra po konsultacji z Krajowym Urzędnikiem Zatwierdzającym. Sektorowy Pełnomocnik ds. Realizacji Projektów ISPA ponosi odpowiedzialność za wdrażanie funduszu ISPA w podległym sektorze.

  Nadzór Sektorowego Pełnomocnika ds. Realizacji Projektów ISPA

  Nadzór Sektorowego Pełnomocnika ds. Realizacji Projektów ISPA nad realizacją projektów jest sprawowany odpowiednio przez Departament Finansowania Infrastruktury Ministerstwa Infrastruktury w sektorze transportu oraz przez Departament Integracji Europejskiej Ministerstwa Środowiska w sektorze środowiska.

• Jednostka wdrażająca

  Sektor środowiska

  Jednostką wdrażającą jest Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚIGW), który odpowiada za nadzór nad realizacją projektów, przeprowadzanie przetargów, przygotowanie projektów umów na dostawy, usługi i roboty, przekazywanie wspólnie z SAO środków ISPA na rachunek bankowy projektu, sprawozdawczość i kontrolę ponoszonych wydatków. NFOŚiGW przeprowadza ocenę wstępną przygotowania beneficjenta końcowego do realizacji projektu. Następnie sprawuje kontrolę nad realizacją projektu na podstawie dokumentów przekazanych przez beneficjenta końcowego.

  Sektor transportu

  Jednostkami wdrażającymi są Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad (GDDKiA) i PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (PKP PLK S.A.) Jednostki te są odpowiedzialne za przygotowanie projektów, zawieranie kontraktów z wykonawcami i ponoszenie wydatków kwalifikowanych na rzecz wykonawcy.

• Beneficjent końcowy

  Sektor środowiska

  Beneficjentami końcowymi są jednostki samorządu terytorialnego (JST). W przypadku projektów dotyczących więcej niż jednej JST są to związki, np. związki gmin. W szczególnych przypadkach (jeżeli memorandum finansowe tak stanowi) beneficjentem może być inny podmiot niż jednostka samorządu terytorialnego. Beneficjent końcowy jest odpowiedzialny za zawarcie kontraktów z wykonawcami oraz ponoszenie wydatków kwalifikowanych na rzecz wykonawcy.

  Sektor transportu

  Beneficjentami końcowymi dla wszystkich projektów w sektorze transportu są jednostki wdrażające, czyli GDDKiA dla projektów drogowych i PKP PLK S.A. dla projektów kolejowych.

Wybór projektów

Skala przedsięwzięć realizowanych w ramach funduszu ISPA musi być wystarczająco duża, by realizacja projektu wywarła znaczący wpływ w obszarze ochrony środowiska i transportu. Mając to na uwadze przyjęto, że zasadniczo całościowy koszt przedsięwzięcia nie może być niższy niż 5 mln euro. Od tego warunku odstąpić można w wyjątkowych i należycie uzasadnionych przypadkach.

Lista potencjalnych projektów przewidzianych do współfinansowania przez ISPA w sektorze transportu w latach 2000-2006 jest zawarta w Narodowej Strategii dla Sektora Transportu. Priorytetowe obszary wsparcia z ochrony środowiska określone są natomiast w Strategii Wykorzystania ISPA jako Instrumentu Realizacji Polityki Ekologicznej Państwa.

Rok 2003 był ostatnim rokiem zgłaszania projektów do funduszu ISPA tzw. programowania. Obecnie projekty mogą być przygotowywane do współfinansowania w ramach Funduszu Spójności, który wejdzie w życie z dniem 1 maja 2004 r.

ISPA ŚRODOWISKO

Za przygotowanie i zgłoszenie propozycji projektów w dziedzinie ochrony środowiska do finansowania z funduszu ISPA odpowiadało Ministerstwo Środowiska. Biurem wykonawczym funduszu był Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

W zakresie środowiska Komisja Europejska zatwierdziła 48 polskich projektów o łącznej wartości 2 mld 193 mln euro. Na finansowanie ich Polska uzyskała 1 mld 285 mln euro. 555 milionów euro z tej puli przechodzi do wykorzystania w ramach Funduszu Spójności.

Środki z ISPA były przeznaczane na wsparcie budowy oczyszczalni ścieków i systemów kanalizacyjnych dla dużych aglomeracji, składowisk odpadów komunalnych. Największą dotację uzyskał Szczecin - 190 mln euro, najmniejsza wyniosła 4,3 mln euro i trafiła do Piły. Unia przyznawała dotacje w wysokości od prawie 50 do ponad 70 proc. kosztów inwestycji. Niektóre miasta, np. Łódź, Kraków i Wrocław, uzyskały środki na dwa projekty.

Za przygotowanie i zgłoszenie propozycji projektów w sektorze transportu odpowiada natomiast Ministerstwo Infrastruktury. Jednostkami wdrażającymi są Generalna Dyrekcja Dróg Publicznych i Autostrad (GDDPiA) oraz PKP, które w większości przypadków są także końcowymi beneficjentami.

ISPA TRANSPORT

W sektorze transportu proces programowania i wyboru projektów ISPA jest scentralizowany i został już zakończony. Lista potencjalnych projektów przewidzianych do współfinansowania przez ISPA w latach 2000-2006 jest zawarta w Narodowej Strategii dla Sektora Transportu.

Lista projektów do realizacji została sporządzona przez ówczesne Ministerstwo Transportu i Gospodarki Morskiej w pierwszej połowie 1999 r. we współpracy z Generalną Dyrekcją Polskich Kolei Państwowych (PKP), Generalną Dyrekcją Dróg Publicznych (GDDP) oraz Agencją Budowy i Eksploatacji Autostrad (ABiEA), które będą w większości przypadków jednostkami wdrażającymi i jednocześnie beneficjentami projektów współfinansowanych przez ISPA.

Ogólna koordynacja procesu przygotowania projektów oraz ocena wniosków dokonywana była przez Ministerstwu Infrastruktury, które następnie swoją ocenę przedstawia UKIE, gdzie jest ona sprawdzana ze Strategią oraz wymaganiami formalnymi określonymi w Rozporządzeniu dotyczącym ISPA.

Jednostkami wdrażającymi są GDDP i PKP, które są w większości przypadków końcowymi beneficjentami.

Największe zawarte do tej pory kontrakty drogowe (z dofinansowaniem w ramach programu ISPA) to: budowa autostrady A-4 na odcinku Kleszczów - Sośnica i przebudowa autostrady A-4 na odcinku Krzywa-Wrocław.

Największy podpisany kontrakt w zakresie inwestycji kolejowych dotyczy modernizacji linii kolejowej E-20 (odcinek Mińsk Mazowiecki-Siedlce, odcinek Rzepin-granica państwa).